ABSTRAKCJONIZM - (dw.) całkowite odejście od naśladowania rzeczywistości. Plamy, figury, barwy absolutnie nie przystają do prawdziwych rzeczy i kształtów
AGNOSTYCYZM - (poz.) pogląd, który zakłada, że nie można do końca poznać świata i praw nim rządzących. Są rzeczy, których rozum nie ogarnia - są i niech sobie będą, lecz nie należy się nimi zajmować.
ALEGORIA - (śr.) obraz mający poza znaczeniem dosłownym określony sens przenośny; wyraża zwykle pojęcie oderwane np. ze sprawiedliwością kojarzy się kobieta z opaską na oczach, z mieczem i wagą
ANGLIKANIZM - (re.) nurt religijny powstały w Anglii. Tłem tego ruchu były sprawy natury politycznej i prywatnej. Prywatny wymiar decyzji króla Henryka VIII polegał na tym, że pragnął on poślubić Annę Boleyn, zaś Kościół katolicki odmawiał mu rozwodu. Wobec tego Henryk VIII sam mianował się zwierzcznikiem kościoła anglikańskiego, poślubił ukochaną, którą zresztą później skazał na ścięcie głowy.
Antonimy - wyrazy mające znaczenia przeciwstawne, np. twardy - miękki, drogo - tanio. Antonimy ułatwiają orientację w przestrzeni (wschód - zachód), w czasie (dzień - noc), porządkują przeciwstawne doznania zmysłowe (białe - czarne), smakowe (gorzki - słodki), słuchowe, dotykowe, symbolizujące początek lub koniec działania. Antonimy pełnią też różnorodne funkcje stylistyczne. Używamy ich - nie zdając sobie z tego sprawy - w bardzo wielu wyrażeniach codziennych, na nich opiera się też znaczna część przysłów i sentencji. (Zgoda buduje, niezgoda rujnuje.)
ANTROPOCENTRYZM - (re.) (gr. Anthropos - człowiek) jest to pogląd zakładający, że człowiek stanowi centrum wszechświata i że celem wszechświata jest jego dobro.
ANTYTEATR - CECHY: (wsp.)
1. Przestrzeń jest zupełnie symboliczna. Rekwizyty, dekoracje są zbędne. Wystarczy krzesło na środku sceny, kubeł na śmieci, albo zupełna pustka.
2. Bohater to antybohater. Nie musi nic robić, nie jest kreacją indywidualną ani psychologiczną.
3. Fabuła - fragmentaryczna, niespójna, bez zasady przyczyny - skutku, może też jej nie być wcale.
4. Absurd, groteska, ironia - zabiegi stosowane w kompozycji dramatu.
APOKRYF - (śr.) utwór o tematyce biblijnej; w szerszym znaczeniu utwór o niepewnym autorstwie, często falsyfikat.
ARIANIE - (re.) czyli "bracia polscy" - nurt, który rozwinął się w Polsce. Prócz założeń religijnych, głosił także hasła społeczne, np. potępiali poddaństwo chłopów, głosili potrzebę wyrzeczenia się majątków. Arianie zostali wygnani z kraju w połowie XVII wieku.
ASCETYZM - (śr.) umartwianie ciała dla doskonalenia ducha. Formy ascezy: życie w nędzy, wyrzeczenie się bogactwa i sławy, bezimienność, szukanie cierpień, niewygód. Celem tego wszystkiego jest osiągnięcie zbawienia.
AWANGARDA KRAKOWSKA - (dw.) należeli do niej m. in. Jan Brzękowski, Tadeusz Peiper, Julian Przyboś, Adam Ważyk. Pismem tej grupy była Zwrotnica, później Linia. Głównym teoretykiem awangardy był Peiper, autor manifestów "Nowe usta" i "Tędy".
W przeciwieństwie do Skamandra, Awangarda Krakowska miała określony program poetycki, realizowany w twórczości poetów należących do grupy. Program Awangardy był oparty na założeniu, że świat współczesny jest całkowicie odmienny od wcześniejszego. Współczesność to epoka triumfu cywilizacji i techniki; środowiskiem człowieka stało się wielkie miasto, maszyny stanowią nieodłączny składnik ludzkiej codzienności. Wobec nowego kształtu świata musi powstać nowa sztuka, która będzie kształtować wrażliwość człowieka ery postępu technicznego.
AUGUSTYNIZM - (śr.) konfliktowy charakter istoty ludzkiej, człowiek rozdarty pomiędzy nieśmiertelną duszą a ziemskimi pokusami i namiętnościami, refleksja nad samym sobą, (św. Augustyn)
BAJKA - (ośw.) gatunek o antycznym rodowodzie, za jej twórcę uchodzi Ezop. Bohaterami tekstu są zwierzęta, rośliny, przedmioty, rzadziej ludzie. Bajki wykorzystują alegorię do ukazania wad ludzkich, przestawianych w zabawny sposób. Bajkę kończy zawsze jakiś morał, pouczenie.
BALLADA - (rom.) gatunek literacki wywodzący się z literatury ludowej - z podań, opowieści i wierzeń ludu. Ballada zawsze zawiera dramatyczną fabułę, opowiada o wydarzeniach niezwykłych, tajemniczych i o fantastycznych postaciach. Charakteryzują zatem ten gatunek: uczuciowość, tajemniczość, fantastyka.
BEHAWIORYZM - (dw.)(wsp.) zewnętrzna "kreacja" bohatera i wydarzeń, badanie człowieka poprzez obserwację jego zachowań, bowiem ludzkie wnętrze tak naprawdę jest niedostępne poznaniu. Pokazywanie bohatera poprzez jego czyny i zachowania - bez wnikania w głąb duszy, bez specjalnych komentarzy - bo czytelnik sam widzi co robi i co mówi bohater. Narrator nie ocenia bohatera, pozostawia to czytelnikowi
CHŁOPOMANIA - (mł.pol.) fascynacja chłopami, podziw dla sił ludzi wsi, dla ich obyczajowości, bez jednoczesnego rozumienia praw regulujących życie wiejskich ludzi.
DADAIZM - (dw.) skrajny kierunek w awangardowej poezji, wyrażający bunt przeciw światu i systemom. Poematy "dada" składać się miały z przypadkowo złożonych sylab lub słów.
DEIZM - (ośw.) odrzucanie tego, co wydawałoby się zabobonem. Deiści twierdzili, że świat musiał powstać dzięki twórczej pracy boskiego rozumu.
DEKADENTYZM - (mł.pol.) termin określający prąd kulturowy XIX wieku, wyrastający z przekonania o schyłku cywilizacji i kultury, z poczucia zagrożenia i przeczucia nadciągającej katastrofy; prąd ten cechowały nastroje zniechęcenia, melancholii, niemocy; dominowało przekonanie o bezcelowości jakiegokolwiek działania.
DOGMAT - (śr.) wiedza o Bogu i uzasadnianie prawd wiary
DRAMAT HUMANISTYCZNY - (re.)to typ dramatu, oparty na wzorach antycznych np. "Odprawa posłów greckich" Jana Kochanowskiego
DRAMAT ROMANTYCZNY - (rom.) gatunek uważany za najważniejszy w romantyzmie. Twórcy dramatu romantycznego odrzucili klasyczne zasady (trzech jedności, ograniczonej ilości osób na scenie, kompozycji zamkniętej) a za wzór przyjęli kompozycję dramatów Szekspira. Gatunek ten charakteryzują: synkretyzm, kompozycja otwarta, baśniowość, pomieszanie scen realistycznych i fantastycznych, obecność bohatera romantycznego (np. "Dziady" A. Mickiewicza, "Kordian" J. Słowackiego).
Tzw. DRUGA AWANGARDA - (dw.) nazwa odnoszona do poetów z wileńskiej grupy "Żagary" (Czesław Miłosz, Jerzy Zagórski, Aleksander Rynkiewicz, Teodor Bujnicki, Jerzy Putrament) oraz do poetów należących do Awangardy Lubelskiej (m. in. Józef Czechowicz).
Dokonania tych poetów różniły się od siebie znacznie, tym natomiast, co ich łączyło, była postawa światopoglądowa - katastrofizm. Poeci lubelscy nawiązywali do poetyki wypracowanej przez Awangardę Krakowską, wileńscy zaś zwrócili się ku symbolizmowi i romantyzmowi.
DRZEWORYTY - (śr.) tańce śmierci, które przedstawiają śmierć jako wielkiego tancerza.
DULSZCZYZNA - (mł.pol.) pojęcie używane na określenie pewnej nagannej postawy, jaką prezentuje bohaterka dramatu G. Zapolskiej "Moralność pani Dulskiej". Dulska to osoba głupia, pruderyjna, chciwa i apodyktyczna.
DWORZANIN - człowiek wytworny, o nienagannych manierach. Oczytany, uczony. Wzorzec ziemianina znajdujemy w "Dworzaninie polskim" Łukasza Górnickiego. Autor był dworzaninem króla Zygmunta Agusta. Bez większego więc problemu nakreślił portrety idealnych dworzan, znających i wcielających w życie ideały humanizmu.
EGALITARYZM - (re.) równość ludzi wobec prawa, głosił ją Tomasz Morus.
EGZYSTENCJALIZM - (dw.)(wsp.) silny nurt w filozofii, rozważanie o roli jednostki w świecie, postrzegane przede wszystkim jako konieczność dokonywania bezustannych wyborów. Każdy człowiek jest w swym wyborze wolny, ale jednak również osamotniony, sam musi podejmować ważne decyzje. Właściwie jedną tylko rzecz mamy pewną: egzystencję, istnienie.
EKSPRESJONIŚCI - (dw.) skupieni byli wokół wychodzącego w Poznaniu w latach 1917 - 1922 pisma Zdrój (współpracowali z nim pisarze młodopolscy: Przybyszewski, Kasprowicz, Przesmycki, Berrent). Nawiązywali do romantyzmu, modernizmu, korzystali z inspiracji literatury ludowej. Najważniejsi przedstawiciele tego kierunku to Józef Wittlin, autor m. in. Ekspresjonistycznych "Hymnów" i powieści, oraz Emil Zegadłowicz, autor skandalizujących powieści "Zmory i Motory" (opisywał pierwsze doświadczenia seksualne swoich bohaterów).
ELEGIA - (st.) Utwór liryczny o smutnym, melancholijnym nastroju, zawierający elementy narracyjne, najczęściej poświęcony jakiemuś bohaterowi bądź znanej osobie.
EMPIRYZM - (ośw.)głosił, że wiedza powstaje dzięki doświadczeniu. Reprezentant - John Locke.
EPIGRAMAT - (re.) krótki napis okolicznościowy, upamiętniający osoby, rzeczy, wydarzenia, umieszczany na pomnikach, grobowcach, dziełach sztuki, mających formę dowcipnego wiersza (zwykle dwu lub czterowersowego), zawierającego jakąś zaskakującą myśl lub spostrzeżenia.
EPIKA RYCERSKA - (śr.) gatunek literacki, w którym występują liczne epitety, powtórzenia składniowe, wyliczenia, porównania, apostrofy, onomatopeje, hiperbolizacje.
EPIKUREIZM - (st.) filozofia szczęśliwego życia(stworzona przez Epikura), którego warunkiem jest brak cierpień. Według Epikura człowiek sam jest odpowiedzialny za swoje szczęście i żyjemy po to, by ciągle do tego szczęścia dążyć. Epikureizm zakłada istnienie tylko materialnego świata i dóbr doczesnych.
EPIGRAMAT - (st.) krótki utwór wierszowany, dowcipny, często o zabarwieniu satyrycznym
FEUDALIZM - (śr.) ustrój społeczny, w którym społeczeństwo podzielone było na 3 stany: duchowieństwo, rycerstwo (stanamy uprzywilejowane) i chłopstwo (byli najniżej w hierarchii stanowej)
FILOMACI - (rom.) głosili ideały, które śmiało możemy uznać, za jeszcze oświeceniowe. Cnotą główną była wszak wiedza, a autorytetem Wolter. Z poetów polskich uznawano Trembeckiego i Karpińskiego. Do Filomatów należało początkowo tylko 6 osób - młodzieńcy spotykali się, by odczytywać swoje utwory poetyckie i dyskutować. Ubierali się w czarne fraki, głosili patriotyzm i ideał pracy
FIRCYK - na przykładzie Szarmanckiego z "Powrotu posła" J.U.Niemcewicza można powiedzieć, że jest to modny kawaler, przeciwnik wszelkich reform, poszukuje dobrze sytuowanej żony. Jest wynarodowiony, nie ceni sobie honoru. Unika pracy i poważnych zajęć, nie obchodzi go los kraju.
FRANCISZKANIZM - (śr.) wiara radosna, życie zgodne z naturą; miłość do Boga, bliźniego,
FRASZKA - (re.) (z wł. Frasca, czyli gałązka, w sensie przenośnym drobiazg, żart, bagatela, figielek); drobny utwór poetycki, zwykle o charakterze żartobliwym, zręcznie ułożony, oparty na dowcipnym pomyśle, będący odmianą epigramatu
FUTURYZM - (dw.) nurt odrzucający przeszłość, a głoszący apoteozę przyszłości. Temat główny: miasto, technika, maszyna (3xM). Hasło: "ryczący automobil jest piękniejszy niż Nike z Samotraki".
FUTURYŚCI - (dw.) grupa działająca krótko, ale najbardziej efektownie (1918-1923). Należeli do niej Aleksander Wat, Bruno Jasieński, Anatol Stern, Tytus Czyżewski i Jerzy Jankowski. Głosili hasła całkowitego odrzucenia tradycji, pełnej dowolności środków wypowiedzi poetyckiej, zaniechania ortografii i interpunkcji (Nuż w bżuchu). Byli wyznawcami wartości nowoczesnej cywilizacji i techniki.
GOTYK - --> STYL GOTYCKI(śr.)
HAGIOGRAFIA - (śr.) żywotopisarstwo świętych, ukształtowało się w pierwszych wiekach chrześcijaństwa na Wschodzie, gdzie w języku greckim spisywano żywoty pustelników egipskich i syryjskich.
HARMONIA - (re.) zgodność, ład, równowaga, porządek, stosowny układ i współdziałanie
HEDONIZM - (st.) doktryna etyczna uznająca pzyjemność bądź uniknięcie przykrości i cierpień za nawyższe lub jedyne dobro, cel życia i naczelny motyw ludziego postępowania. Hedonizm to inaczej skrajny epikureizm.
HELIOCENTRYZM-(re.) teoria budowy Układu Słonecznego, zakładająca, że Słońce jest centralnym ciałem Układu, a Ziemia, jak i inne planety, je obiega.
HIPERBOLA - (ba.)od grec. Hyperbole - rzucenie wyżej, przewyższenie, przesada; ukazanie jakiegoś zjawiska lub przedmiotu z zamierzoną przesadą, wyolbrzymiając jego wygląd lub cechy.
HIPERBOLIZACJA - (śr.) wyolbrzymienie.
HISTORIOGRAFIA - (śr.) dziejopisarstwo, opis czyjś historii
HOMILETYKA - (śr.) nauka o zasadach układania i głoszenia kazań; jedna z odmian sztuki oratorskiej
Homonimy - wyrazy wieloznaczne np. róża (kwiat, choroba, róża wiatrów) klucz (narzędzie do otwierania, zamykania, wiolinowy, ptaków), blok(rysunkowy, techniczny, jako budynek)
HUMANIZM - (re.) (łac. Humanista-człowieczeństwo, ludzkość) prąd umysłowy wyrażający zainteresowanie sprawami człowieka i otaczającą go rzeczywistością, oraz troskę o jego potrzeby, szczęście, godność i swobodny rozwój, wierzący w nieograniczone możliwości ludzkiego rozumu, zachęcający do poszukiwania mądrości.
Hasłem humanizmu stało się słynne zdanie Terencjusza: "Człowiekiem jestem i nic co ludzkie, nie jest mi obce."
Humaniści chcieli wiedzieć, kim jest człowiek, jakie są jego potrzeby, pragnienia i możliwości. Filozofem patronującym początkom humanizmu był Epikur, głoszący, że warunkiem szczęścia jest unikanie cierpienia i doznawanie przyjemności intelektualnej i duchowej.
Epikurejczycy kierowali uwagę ku sprawom doczesnym, zachwycali się światem jako doskonałym dziełem Boga, chcieli żyć zgodnie za nakazami natury (zgodnie z hasłem carpe diem-chwytaj dzień, nie marnuj mijających chwil, ciesz się chwilą).
HYMN - (st.) utwór liyczny zbliżony do ody, lecz poruszający tematykę religijną lub patriotyczną. Zazwyczaj wypowiada się w nim podmiot zbiorowy.
Iloczas - zróżnicowanie samogłosek na długie, krótkie i zredukowane (długość wymawiania poszczególnych samogłosek).
IMPRESJONIZM - (mł.pol.) w powieści oznacza zmianę kompozycji (np. brak ciągłości czasowej i przyczynowej)
INTROSPEKCJA - (dw.) "wgląd do wewnątrz". Analiza stanów psychicznych, wnętrza postaci i jej przemyśleń.
IRENIZM - (re.) pochwała pokoju i zgody
IRRACJONALIZM - (rom.) pogląd przeciwstawiający się racjonalnemu( czyli rozumowemu, naukowemu) poznawaniu rzeczywistości.
KALWINIZM - (re.) nurt, który objął Francję, Szwajcarię, Niderlandy; pochodzący od Jana Kalwina. Kalwiniści głosili teorię "predestynacji", tzn., że wierzyli w przeznaczenie, w to, że każdy człowiek ma swój los zapisany w gwiazdach, przeznaczone mu jest niebo albo piekło, a życie człowieka jest realizacją ustalonego już scenariusza, Nauka tego ruchu propaguje ideał pracy i gromadzenie dóbr. Posiadanie staje się zasługą, a bezczynność grzechem.
KATASTOFIZM - (mł.pol.) kultura skazana jest na utratę możliwości rozwoju, bowiem załamały się dotychczas obowiązujące wartości.
KOLUMBOWIE - (wsp.) "Pokolenie kolumbów" obejmuje generację urodzoną ok. 1920r. Do "Kolumbów" należą m.in. K.K. Baczyński, T. Gajcy, A. Trzebiński, T. Borowski, Z. Herbert, T. Różewicz, M. Białoszewski, Wisława Szymborska. Charakterystyczne dla ich poezji były apokaliptyczne wizje zagłady - młodzi twórcy uznali rzeczywistość okupacyjną za spełnienie mitu o katastrofie. Przy wszelkich różnicach światopoglądowych jedno było dla młodych poetów wspólne - przekonanie, że bronią przegranej sprawy i przeświadczenie o nieuniknionej śmierci.
KOMEDIA - jeden z najstarszych gatunków dramatu, znany już w starożytności. Komedia, posługując się komizmem i groteską, a często również satyrą, ośmiesza ludzkie wady i słabości charakteru. O Molierze można śmiało powiedzieć, że jest on mistrzem komedii charakterów.
KOMEDIA KLASYCYSTYCZNA - (ba.) komedia, której tematy czerpane są z życia codziennego, portretuje typowe ludzkie charaktery, jak mizantropa (odludka), skąpca, snoba czy świętoszka. Kpina z ludzkich wad i błędów.
KONCEPT - (ba.) od łac. Konceptus - ujęcie, pojęcie. Wyszukany, oryginalny, zaskakujący pomysł, na którym jest oparty utwór poetycki, tak pod względem budowy, jak i treści.
KONTRREFORMACJA - (ba.) reforma katolicka, odpowiedź Kościoła katolickiego na reformację, ruch zwalczający odszczepieńców a jednocześnie reformujący kościół katolicki, aby utrzymać jego pozycję i potęgę.
Jego początek sięga Soboru Trydenckiego, który zalecił odnowę Kościoła i energiczne zwalczanie heretyków. Zaczęto stosować ostrą cenzurę publikacji, wprowadzono indeks ksiąg zakazanych, w wielu krajach sięgano po procesy sądowe (działalność świętego Officjum, czyli inkwizycji), skazywano niepokornych na stosy.
KUBIZM - (dw.) kierunek abstrakcjonizmu. Artyści przedstawiają świat, kształty, ludzi za pomocą figur geometrycznych. Jakby ujmowali istotę przedstawionej rzeczy w innych formach, zgodnie z własną wyobraźnią. Główny przedstawiciel - Picasso
KULTURA DWORSKA - (ba.) panująca na dworach królewskich i magnackich, zwykle powiązanych z zagranicą; kultura otwarta na świat i obce wpływy, europejskie mody i style - chodziło głównie o ceremoniał, etykietę i ubiór, choć też o literaturę i sztukę.
KULTURA ZIEMIAŃSKA - (ba.) typ kultury preferowanej przez średnią szlachtę, spędzającą większą część życia na wsi, we własnym majątku.
LEGENDA - (śr.) łac. Legere tzn. czytać. Opowieść z dawnych czasów, pół prawda i pół nieprawda. Utwór epicki, może być w formie prozatorskiej lub wierszowanej.
LUTERANIZM - (re.) rozpropagowany w Niemczech, twórcą tego nurtu był Marcin Luter. Istotne jest podejście wyznawców tego nurtu do Biblii - głoszą, że można ją interpretować indywidualnie, że należy ją tłumaczyć na języki narodowe, że Kościół nie jest jedynym autorytetem rozumiejącym prawidłowo Biblię.
MAKARONIZMY - (ba.) obcojęzyczne wploty językowe, słowa, zwroty, całe zdania, zwłaszcza łacińskie, wplatane w tok mowy lub pisma.
MARINIZM - (ba.) Nazwa pochodzi od nazwiska włoskiego poety Marino, in. konceptyzm (koncept -pomysł). Marinizm to kierunek i zarazem styl poezji barokowej, polegający na skłonności ku formalnej wirtuozerii, grze słowami; Najwybitniejszy polski marinista to Jan Andrzej Morsztyn i jego dzieła marinistyczne: "Do trupa", "Cuda miłości".
Cechy marinizmu:
1. Kładzenie szczególnego nacisku na formę utworu,
2. Stosowanie olśniewających, zaskakujących epitetów, konceptów i wymyślnych metafor,
3. Odwołanie się do fantazji i natchnienia poety,
4. Wprowadzanie obfitości środków stylistycznych,
5. Inwersja w składni (szyk przestawny wyrazów), makaronizowanie (wplatanie obcych wyrazów do wypowiedzi), swobodne używanie mowy potocznej i wulgaryzmu. Najsłynniejsi polscy mariniści to J.A.Morsztyn i D.Naborowski.
MARKSIZM - (mł.pol.) system poglądów filozoficznych, ekonomicznych i społeczno-politycznych stanowiący naukowe wyjaśnienie mechanizmów rozwoju społeczeństwa.
MESJANIZM - (rom.) przypisywanie jednostce lub nawet całemu narodowi misji posłannictwa wobec ludzkości. Cechami charakterystycznymi mejsasza są prometeizm i tytanizm.
MINIMALIZM - (poz.) człowiek powinien badać minimum - ten zbiór zagadnień, który jest mu dostępny, i który jest możliwy do zbadania.
MISTERIUM - (śr.) średniowieczny dramat religijno-dydaktyczny, związany z obrzędami kościelnymi, osnuty na motywach Nowego Testamentu i apokryfów
MISTYCYZM - (rom.) zakłada możliwość duchowego kontaktu z bóstwem.
MODERNIZM - (mł.pol.) termin odwołujący się do nowoczesnego charakteru sztuki, nieprecyzyjny choćby dlatego, że kategoria nowoczesności może dotyczyć każde epoki.
MONIZM PRZYRODNICZY - (poz.) inaczej jedność świata natury i ludzi, bo cały świat podlega tym samym prawom.
MORALITET - (śr.) średniowieczny dramat alegoryczno-dydaktyczny obrazujący walkę uosobionych sił dobra i zła o duszę człowieka
NADREALIZM - (dw.) materią poezji mają być luźne skojarzenia, ujawniające głębokie podkłady psychiki, bez rozumowej logiki. Potok obrazów, gra skojarzeń, halucynacje, wyobraźnia - to jakby realizacja surrealizmu w poezji.
NEOKLASYCYZM - (dw.) oparty o ideał czystej poezji, czyli niezależnej od treści życiowej, intelektualnej, pełnej aluzji filozoficznych w formie nawiązywania do klasycznych wzorców.
NIRWANA - (mł.pol.) stan uniemożliwiający ponowne narodziny, mający polegać na nieśmiertelności i najwyższej szczęśliwości, bądą jako stan dynamiczny, w którym istota wolna od niewiedzy, namiętności i uczynków popełnionych w poprzedniej egzystencji, działa dla dobra wszystkich żyjących.
NOVEAU ROMAN (nowa powieść) - (wsp.) inaczej antypowieść, cechy: fabuła nie musi hołdować regule przyczyny i skutku, może być zredukowana, a może w ogóle jej nie być. Bohater to zazwyczaj człowiek "poszukujący" lub "dojrzewający" jego oczami będziemy oglądać świat. Często jest Everymanem - nie posiada cech indywidualnych.
ODA - (rom.) utwór liryczny opiewający wybitną postać, doniosłe wydarzenie historyczne lub wielkie idee, np. "Oda do młodości" A. Mickiewicza
ORGANICYZM - (poz.) założenie tego poglądu: społeczeństwo = organizm. Jeśli choruje jakakolwiek, nawet drobna część społeczeństwa, to społeczeństwo całe to odczuwa. W organizmie istnieje współpraca i prawo wymiany usług między poszczególnymi organami - tak samo powinno być w społeczeństwie ludzi, w którym każda klasa społeczna to odrębny organ.
ORIENTALIZM - (rom.) zachwyt obcą, gł. Wschodnią kulturą, tradycjami, ubiorem Oientalizm w literaturze romantycznej przejawiał się w zainteresowaniu twórców filozofią, egzotyką przyrody Wschodu.
PARABOLA (przypowieść) - (wsp.) gatunek literatury moralistycznej, utwór narracyjny, w którym przedstawione zdarzenia nie są ważne ze względu na swe znaczenia dosłowne, lecz jako przykład uniwersalnych zasad zachowań ludzkich, postaw wobec życia i losu. Postacie i zdarzenia posiadają zatem sens alegoryczny, metaforyczny.
PARENETYCZNY - (śr.) ukazujący wzorce osobowe
PARADOKS - (ba.) z grec. Paradoksos - niespodziewany, dziwny, nieprawdopodobny. Błyskotliwe twierdzenie, zaskakujące swoją treścią, zawierające myśl sprzeczną z powszechnymi przekonaniami, lecz owa sprzeczność okazuje się pozorną - i z pozoru niedorzeczne twierdzenie przynosi nieoczekiwaną prawdę.
PIEŚŃ - (śr., re.) najstarszy gatunek liryki; początkowo ściśle związany z muzyką (utwory przeznaczone do śpiewania), później samodzielne utwory. Cechy: budowa stroficzna, prosty styl, jednolity wzorzec rytmiczny, liczne powtórzenia, czasami refren.
POEMAT DYGRESYJNY - (rom.) ważniejsze od wydarzeń i bohaterów są dygresje - czyli odautorskie wstawki, komentujące fabułę, odwołujące się do współczesności twórcy, podejmujące dyskusje na nurtujące go problemy. Akcja jest tu tylko pretekstem, punktem wyjścia do rozwijania dygresji. Przykładem romantycznego poematu dygresyjnego jest "Beniowski" J. Słowackiego
POETA DOCTUS - poeta wszechstronnie wykształcony, znający doskonale klasyczną filozofię i literaturę, humanista obdarzony talentem literackim. Tacy poeci to Mikołaj Sęp Szarzyński lub Jan Kochanowski
POEZJA METAFIZYCZNA - (ba.) nurt, w którym dominuje refleksja natury religijnej, rozważania nad pozycją człowieka w przemijającym nietrwałym świecie
POLSKIE GRUPY POETYCKIE - --> Futuryści, Ekspresjoniści, Skamander, Awanarda Krakowska i tzw. Druga Awangarda
POSTMODERNIZM - literatura, która powstaje po (post) literaturze nowoczesnej (modern), tej już najnowocześniejszej, jaką mógł stworzyć człowiek.
POWIASTKA FILOZOFICZNA - (ośw.) gatunek narracyjny, mający ilustrować tezę filozoficzną lub moralną. Charakteryzuje ją: epizodyczna fabuła i uproszczony rysunek bohaterów.
POWIEŚĆ POETYCKA - (rom.) romantyczny gatunek literacki. Do jej cech należą: Połączenie epiki z liryką(opisów, akcji z poetyckim wyrazem uczuć itp.), niechronologiczna akcja, tajemniczość fabuły (brak wyjaśnień, powiązań przyczyny i skutku, luki w akcji), zdarzenia dramatyczne, tragiczne, często egzotyczna sceneria. Przemieszanie różnych elementów literackich zwie się też synkretyzmem.
PRAKTYCYZM - stawianie sobie osiągalnych, rozsądnych celów, troska o dobór środków do ich urzeczywistnienia.
PROTESTACI - (re.) uznawali Biblię za jedyne źródło Objawienia i zasad życia chrześcijańskiego, byli przekonani, że o zbawieniu nie przesądzają uczynki człowieka, licz siła jego wiary, odrzucali kult świętych i Marii jako Matko Bożej; zlikwidowali bogate ceremonie kościelne, uroczyste msze na rzecz skromnych zgromadzeń, na których czytano i objaśniano Pismo święte.
PSALMY - (st.) utwory do śpiewania przy akompaniamencie harfy i cytry. Psalmów jest 150. Jednymi z twórców byli Dawid, Mojżesz i Salomon.
Psalmy dzielimy na pochwalne, błagalne, dziękczynne, mądrościowe i pokutne.
Charakter psalmów: 1. pieśni liryczne mówiące o kondycji ludzkiej,
2. o miłości człowieka wobec Boga,
3. zwierają świadomość przemijania i przekonanie, że grzech i cierpienie to nieodłączne atrybuty ludzkiej natury,
4. mają charakter modlitwy
PUBLICYSTYKA - (ośw.) gałąź piśmiennictwa zajmująca się bieżącymi sprawami państwa. Powstaje i kwitnie wtedy, gdy polityka kraju lub jego sytuacja społeczna, gospodarcza wymaga omówień, zmian, reform. Pierwszymi polskimi publicystami byli Andrzej Frycz Modrzewski i Piotr Skarga.
RAPSOD - (om.) utwór poetycki (lub część eposu), utrzymany w podniosłym stylu, sławiący znanego bohatera lub ważne wydarzenie.
INDYWIDUALIZM ROMANTYCZNY - jednostkowość, poczucie odrębności i wyizolowania człowieka, zwłaszcza bohatera romantycznego.
REALIZM - (poz.) ogół dążeń w literaturze i sztuce, który realnie, wiernie odzwierciedla życie codzienne człowieka w jego środowisku
REFORMACJA - (re.) ruch religijny rozwijający się w wieku XVI, skierowany przeciwko Kościołowi katolickiemu, jego dogmatyzmowi i zeświecczeniu duchowieństwa; doprowadził do powstania nowych, niezależnych od papieża wyznań i Kościołów protestanckich (luteranizm, kalwinizm, anglikanizm).
Początkiem reformacji było wystąpienie teologa i wykładowcy uniwersyteckiego Marcina Lutra, który 31 X 1517 roku w Wittenberdze na drzwiach kościoła przybił manifest z 95 tezami - piętnował w nich demoralizację wyższego i niższego kleru, gromiąc go za handel odpustami (tzn. odpuszczaniem kary za grzech pobierając za to opłaty, biedni więc nie mieli szans na odpuszczenie grzechów).
W 1520 roku Luter publicznie spalił potępiającą go bullę papieską, zrywając tym samym z oficjalnym Kościołem.
RELATYWIZM - (poz.) pogląd, który głosi, że pojęcia takie jak dobro, zło, piękno, prawda są względne, zależne od relacji i okoliczności (czyli są relatywne)
ROKOKO - (ośw.) charakterystyczne dla twórczości eleganckiej i subtelnej, o funkcji rozrywkowej. Tematem utworów rokokowych była miłość
SARMATYZM - (ba.) ideologia szlachty polskiej, oparta na przekonaniu, iż pochodzi ona od starożytnego, koczowniczego plemienia Sarmatów. Wyższość narodu szlacheckiego nad innymi stanami i jego złota wolność.
Typowy staropolski Sarmata był przekonany o swej niekwestionowanej wyższości względem innych stanów i narodów.
Kultura sarmacka ulegała orientalizacji (wpływy tureckie) w stroju i obyczajach: kontusze, żupany, karabele, wschodnie kobierce, czapraki i buńczuki, pasy lite i jedwabne, złote guzy i janczarskie kapele.
SATYRA - (ośw.) cechy: funkcja dydaktyczna, jednoznaczna, kytykująca ocena zjawisk, może być kierowana do konketnego odbiorcy. Konstrukcja satyry może opierać się o monolog, dialog, scenkę
SCHOLASTYKA - (śr.) filozofia uznająca Biblię oraz dzieła najdawniejszych pisarzy chrześcijańskich tzw. Ojców Kościoła i Arystotelesa za ostateczny i najwyższy autorytet, dogmaty uznane przez kościół za objawione, nie podlegające krytyce, udowadniane na drodze rozumu
przyrody i wszelkiego stworzenia; miłosierdzie, ubóstwo, pokora, (św. Franciszek z Asyżu)
SCJENTYZM - (poz.) to zaufanie do nauki opartej na doświadczeniu i rozumowaniu, bo one są jedynymi źródłami rzetelnej wiedzy
SKAMANDER - (dw.) grupa skupiona wokół czasopism: Pro arte et studio, Skamander, Wiadomości literackie; jej członkowie stworzyli także literacką kawiarnię Pod Pikadorem. "Wielka piątka" skamandrytów to: Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Kazimierz Wierzyński, Jan Lechoń i Jarosław Iwaszkiewicz.
w orbicie Skamandra pozostawały Kazimiera Iłłakowieczówna i Maria Pawlikowska-Jasnorzewska.
Skamandryci nie sformułowali własnego programu poetyckiego, byli grupą "programowo - bezprogramową". Jak sami twierdzili, łączyły ich przyjaźń i talent.
Według ich poezji poetą mógł być zwykły człowiek nie romantyczny wieszcz ani modernistyczny artysta - kapłan, odbiorca to każdy, kto ma odrobinę wrażliwości.
Używali języka potocznego, uznawali wprowadzania do poezji wulgaryzmów, tematy poezji były bliskie ludziom i codzienności - każdy temat może znaleźć się w poezji. Korzystali z tradycji - posługiwali się klasycznymi odmianami wiersza (stroficzny lub stychiczny, rymowany, o regularnej budowie), tworzyli wiersze nastrojowe, przejrzyste i harmonijne.
SONET - (rom.) utwór liryczny, w którym dwie pierwsze zwrotki(4-wersowe) zwykle prezentują opis danego zjawiska czy pejzażu, dwie kolejne, (krótsze, bo 3-wersowe) przynoszą podsumowanie, poetycką refleksję, wnioski, prawdy filozoficzne.
STYL GOTYCKI - (śr. )budowle budowane od XII/XIII-XV w. Strzeliste budowle, gra świateł w oknach, system szkieletowy, krzyżowo-żeberkowe sklepienia, ostre łuki, bogato zdobione ołtarze np. ołtarz Wita Stwosz, Kościół Mariacki, katedra w Notre Dame, Gdańsku i Gnieźnie
STOICYZM - (re.) poszukiwanie ładu i harmonii życia
STYL ROMAŃSKI- (śr.) charakteryzuje go: masywność, monumentalność, prostota, budowle z kamienia o podstawie kwadratu lub koła, plan krzyża, grube mury budowli, sklepienia kolebkowe lub krzyżowe, kolumny mogły być elementami dekoracyjnymi, bogato rzeźbione portale(wejścia), łuki półkoliste, małe wąskie okna, surowość stylu. Przykłady budowli: Opactwo w Tyńcu, Katedry w Płocku lub Poznaniu, drzwi Gnieźnieńskie, Kościoły i zamki obronne od IX/X w.-XIII w.
SURREALIZM - (dw.) pokazuje na płótnie czy w dziele literackim (potem w filmie) obrazy z podświadomości człowieka, np. snu czy wizji. Główny reprezentant - Salvador Dali
SYMBOLIZM - (mł.pol.) sformował nowy ideał poezji, sięgając w niej do filozofii Schopenhauera i Bergsona. Ambicją poezji stało się wyrażenie tego, co niewyrażalne.
Synonimy - wyrazy równoważne lub na tyle podobne znaczeniowo, że mogą występować zamiennie w określonych kontekstach, całkowitych synonimów jest w języku polskim niewiele, są to najczęściej przyswojone wyrazy obce i ich rodzime odpowiedniki: słownictwo - leksyka, metafora - przenośnia. Natomiast synonimów niepełnych, czyli wyrazów bliskoznacznych jest więcej.
SZLACHCIC - ZIEMIANIN - Szlachectwo jest nie tylko kwestą pochodzenia i herbu, lecz przede wszystkim dobrych obyczajów, prawości i cnoty. Przykład szlachcica znajdziemy w "Żywocie człowieka poczciwego" M. Reja. Autor opisuje w swym dziele człowieka cieszącego się życiem i światem, skrzętnego gospodarza, pana życzliwego dla swych poddanych, dbającego o swoje gospodarstwo, czerpiącego radość z owoców swej pracy, żyjącego w harmonii z ludźmi i naturą. Rej gani postawy i zachowania nieszlacheckie, takie jak pyszałkowatość, nieobyczajność, warcholstwo, podkreśla, że w życiu człowieka są prawda, uczciwość, przyjaźń i dobra sława.
TEOCENTRYZM - (śr.) teoria głosząca, że Bóg jest w centrum zainteresowań człowieka.
TOMIZM - (śr.) człowiek ma swoje miejsce we wszechświecie; problemy etyczne (rozważania o dobru i złu), życie w harmonii ze światem, zgodnie ze swą naturą, w cnocie, (św. Tomasz z Akwinu)
TREN - (re.) pieśń lamentacyjna wyrażająca żal z powodu czyjejś śmierci, rozpamiętująca czyny i myśli zmarłej osoby, chwaląca jej zalety i zasługi.
TURPIZM - (mł.pol.)(wsp.) wprowadzenie do poezji opisów bulwersujących, elementów brzydoty, tematu śmierci, rozkładu ciała, zmęczenia i wysiłku.
brzydoty
UNIWERSALIZM - (śr.) sposób myślenia o świecie, nauce, kulturze poprzez pryzmat religii chrześcijańskiej. Uniwersalny to jednakowy dla wszystkich.
UTYLITARYZM - (ośw.)(poz.) głosił, że dobro społeczne stanowi jedne kryterium moralnej oceny człowieka. Hasło ściśle związane z postulatem pracy. Ludzie muszą być użyteczni dla kraju, społeczeństwa.
UTOPIA - (re.) teoria idealistyczna, zakładająca pewną doskonałość, niestety niemożliwą do zrealizowania.
Werteryzm - (rom.) charakterystyczna dla tej epoki postawa młodego człowieka. To moda na pewien styl bycia, odczuwania, a nawet na sposób ubierania się. Bohater werterowski - mężczyzna owładnięty obsesyjną miłością do kobiety, której zdobyć nie może.
WOLTERIANIZM - (ośw.) zespół tendencji ideologicznych, estetycznych i literackich, przejawiający się w szyderczej krytyce monarchii, dworu, Kościoła i obyczajów, w propagowaniu tolerancji i idei postępu. Charakterystyczne jest operowanie paradoksem, dowcip, zaskakujące pomysły oraz precyzja rozumowania.
WZÓR RYCERZA ŚREDNIOWIECZNEGO- (śr.) (na przykładzie Rolanda) odważny, silny, waleczny, honorowy i dumny. Jest szczerze oddanym Bogu chrześcijaninem, a także wiernym poddanym Karola Wielkiego
WZÓR ŚWIĘTEGO: (śr. ) charakteryzuje się: pokorą, ubóstwem, miłością do bliźniego, świata, przyrody
WZÓR WŁADCY ŚREDNIOWIECZNEGO - (śr.) wzorowy władca powinien posiadać wszystkie cechy doskonałego rycerza, ale oprócz tego powinien być również troskliwym królem, dbającym o swoich podwładnych i będącym dla nich ideałem. Przykład: Król Karol Wielki z "Pieśni o Rolandzie".
WIERSZ BIAŁY - (śr.) wiersz, którego wersy nie kończą się rymami. Jest to wiersz mniej rytmiczny niż wiersz rymowany.
WIERSZ SYLABICZNY - (śr. ) cechy:
1. Jednakowa liczba sylab w każdym wersie
2. Stały akcent (na 2 sylabie od końca) przed średniówką i w wyrazach kończących wers 3. średniówka w wersach dłuższych niż ośmiozgłoskowe
4. Regularne rymy żeńskie.
ZŁOTA WOLNOŚĆ- (ba. ) popularna zbiorowa nazwa praw i przywilejów wywalczonych przez szlachtę w dawnej Polsce, mających bronić ją przed despotyzmem i samowolą panujących oraz zapewnić jej nieograniczoną wolność osobistą.
ZESTAWIENIE ANTYTETYCZNE- (ba.) zestawienie dwóch znaczeniowo przeciwstawnych słów, fraz lub zdań. Jedno przeczy drugiemu
___________________________________ W nawiasach umieszczone są skróty nazw epok,do których można przypisać dane hasło: (st) - Starożytność (Antyk), (śr.) - Średniowiecze, (re.) - Renesans (odrodzenie), (ba.) - Barok, (ośw.) - Oświecenie, (rom.) - Romantyzm, (poz.) - Pozytywism, (mł.pol.) - Młoda Polska, (dw.) - Dwudziestolecie międzywojenne, ( wsp.) - Współczesność
